De trainers van Ajax en het talent voor tragiek

 

Door: Paul Strijp 5 juli 2012

In 1971 vertrok Rinus Michels als hoofdtrainer van Ajax. Gedurende de ruim veertig jaren die volgden zouden er maar liefst twintig trainers aan het roer staan. Slechts vijf van hen hielden het bij Ajax langer dan twee jaar vol. U wilt weten wie dat zijn? Welnu, Louis van Gaal, Ronald Koeman, Aad de Mos, Johan Cruijff en Leo Beenhakker. En van dit gezelschap diende alleen Van Gaal langer dan vijf jaar. Trainer bij Ajax, het doet een beetje denken aan secretaris bij een gemeente. Volgens de voorzitter van de Vereniging van Gemeentesecretarissen, Marcel Meijs, vertrok in 2011 één op de vier secretarissen niet vrijwillig. De cijfers over 2012 zijn niet veel vrolijker, voegt hij er in één adem aan toe. Wat is er toch aan de hand in politiek-bestuurlijk Nederland? U kent de analyses allemaal wel. Dualisering, afnemende financiële middelen, toenemend takenpakket voor gemeenten als gevolg van decentralisaties, een burger die steeds mondiger wordt, opkomend populisme. Het wordt er voor u allemaal niet eenvoudiger op. Als observator in het publieke domein zal ik een aantal gedachten wijden aan één van die trends, het populisme. Ook zal ik reflecteren op de gevolgen voor uw werk.

Laat ik dan maar meteen met de belangrijkste gedachte beginnen: het populisme beperkt zich niet tot de SP, de lokale leefbaar-partijen en de PVV! Er is veel over het populisme geschreven. Onlangs sloeg Rob van Wijk, autoriteit op het gebied van internationale betrekkingen en veiligheidszaken, voor mijn gevoel de spijker op zijn kop. Hij schreef: "Populisme is een polariserende, retorische stijl die in meer of mindere mate door alle politieke stromingen heen loopt". U heeft als eindverantwoordelijke bij een overheidsorganisatie dus voortdurend met de invloed van het populisme te maken. En niet alleen wanneer uw college gevormd wordt door één van die genoemde partijen. Onder invloed van het populisme verandert het politieke klimaat in Nederland. Zowel naar inhoud, stijl, relaties als taal. Naar stijl omdat de uitingen directer zijn geworden. Voorzichtig en omfloerst taalgebruik zijn een zeldzaamheid geworden. Het huidige politieke klimaat kent een recht voor zijn raap-cultuur. Omgangsvormen en codes zijn steeds minder vanzelfsprekend. Naar inhoud is het klimaat veranderd omdat politiek en bestuur over oplossingen gaan en niet meer over problemen. Er is geen plaats meer voor meervoudig kijken. De korte termijn domineert. Relaties worden op scherp gezet. In een wereld die vooral overzichtelijk moet blijven, heeft de eindverantwoordelijke het altijd gedaan. Die vliegt er dus gewoon als eerste uit, net als al die trainers van Ajax. Naar taal en symboliek zijn het vocabulaire en het jargon de afgelopen jaren ingrijpend veranderd. Vocabulaire en jargon krijgen iets oorlogszuchtigs. Het college wil afgerekend worden op targets, we moeten doorpakken, we gaan van beleid naar uitvoering, we willen alleen nog maar plannen van aanpak.

Het politieke klimaat waarin u uw werk moet doen is dus directer en scherper geworden. Bekend is de verzuchting van een wethouder: ‘Ik vraag om een oplossing en wat krijg ik? Een beleidsnota!' Maar dat klimaat vormt wel uw werkelijkheid. Wat te doen? Laat ik één ding voorop stellen. Uw werk is buitengewoon complex geworden, er zijn dus geen simplistische oplossingen of recepten. Maar het lijkt mij buitengewoon verstandig om de centrale waarde van het ‘ambtenaar zijn' voorop te stellen. Dienstbaarheid naar uw bestuurlijke opdrachtgever dus. Kort en goed: "U wilt een korte termijn oplossing? Dan krijgt u een korte termijn oplossing!". "U stelt geen prijs op een gedegen document waarin een aantal voor- en nadelen worden afgewogen en waarin de context van uw opdracht wordt geschetst? Dan krijgt u van ons alleen de oplossing en doet u zichzelf tekort". Probeer dus tegemoet te komen aan de korte termijn wensen van uw bestuurlijk opdrachtgever. En laten we eerlijk zijn, daar zitten ook positieve kanten aan. Want we waren in Nederland ook wel wat doorgeschoten met onze cultuur van beleidsnota's schrijven. Mijn ervaring is dat met het beantwoorden van de primaire wensen van de bestuurlijk opdrachtgever, vanzelf ambtelijke ruimte en vertrouwen ontstaan. Ruimte en vertrouwen om lange termijn vraagstukken te agenderen. Zoals een gedegen evaluatie, een scenariostudie of een toekomstvisie. Ook en misschien wel juist als uw college daar niet op te wachten zit. Uw vakmanschap zit dan in het vermogen om dergelijke producten toch bespreekbaar te maken en om uw opdrachtgever te overtuigen van de meerwaarde van een lange termijn analyse. Slaagt u daar niet in, dan bent u het ook niet waard om trainer van Ajax te zijn. Bij dat alles komt nog één extra opgave voor u als eindverantwoordelijk manager: het creëren van een klimaat waarin uw medewerkers zich veilig voelen. Een veilig klimaat betekent een omgeving waarin medewerkers zich gesteund weten door hun ambtelijke bazen in de soms rauwe bejegening door bestuurders. Een omgeving ook waarin medewerkers getraind worden om zich weerbaar en toch dienstbaar naar die bestuurders op te stellen. Een veilig klimaat is ook een klimaat waarin medewerkers fouten durven maken. Een organisatie die niet meer leert is ten dode opgeschreven. Het grootste risico van het opkomende populisme is ambtelijke krampachtigheid en risicomijdendheid. En tot slot betekent een veilig klimaat ook een omgeving waarin medewerkers gewetensvragen durven stellen, als zij grote moeite blijken te hebben met de voorgestelde politieke oplossingen. Zoals een animal cop bijvoorbeeld.

"In een eindverantwoordelijke functie bij de overheid moet je niet bang zijn om te sneuvelen", zei mijn vorige baas, een stadsdeelsecretaris, ooit tegen mij. Deze woorden deden mij denken aan de Rotterdamse filosoof Jos de Mul, die stelt dat wij geen aandacht meer hebben voor de tragiek van ons bestaan. In de Griekse oudheid was tragiek onlosmakelijk met het menselijk leven verbonden. Koningen en helden deden vreselijk hun best, maar niet zelden liep het verkeerd met hen af. Zo ook met de held Ajax. Tragisch is degene die voor een beslissing staat en dan verkeerd kiest. Volgens De Mul hoort die tragiek nu eenmaal bij het leven. Moge dat een troost zijn voor uw dagelijkse werk.



« Terug naar de vorige pagina