home > over ons > nieuwsbrief

Nieuw politiek klimaat stelt nieuwe eisen

Auteur(s): Paul Strijp

Onder invloed van het toenemend populisme verandert het politieke klimaat in Nederland. Zowel qua inhoud, stijl, relaties als taal. Dat klimaat wordt directer, scherper en meer op oplossingen dan op analyses gericht. ‘Ik vraag om een oplossing en wat krijg ik? Een beleidsnota!' Die verandering heeft gevolgen voor de ambtelijke professionaliteit.

Een nieuwe bestuurlijk opdrachtgever
Sinds een jaar of tien heeft het populisme ook in Nederland zijn intrede gedaan. Met de opkomst van de Lijst Pim Fortuyn (LPF) en een groot aantal lokale partijen voor leefbaarheid, voegde Nederland zich relatief laat in een Europese traditie. Populisme is een beladen term, maar staat in essentie voor een politieke beweging die stoelt op persoonlijk en sterk leiderschap, op het polariseren van vraagstukken en het wantrouwen van bestaande instituties (waaronder pregnant de macht van de Europese Unie en de euro), op een nationale identiteit en een eenduidige volkswil. In Nederland heeft deze stroming zijn oorsprong in politieke individualisten zoals boer Koekoek en Janmaat. Na de eerste golf van de
LPF en de partijen voor leefbaarheid, zitten we nu - met de sterke positie van de PVV - midden in de tweede golf van populisme.

Politiek gezien manifesteert die tweede golf zich, waar het de PVV betreft, op dit moment vooral in de vertegenwoordigende en controlerende organen. De partij is vertegenwoordigd in twee gemeenteraden (Den Haag en Almere), in de diverse Provinciale Staten en in de Tweede Kamer. Vanuit die Kamer verleende zij tot voor kort gedoogsteun aan het huidige kabinet. Bestuurlijke verantwoordelijkheid droeg zij eveneens tot voor kort alleen in de provincie Limburg. De stijl van lokale bestuurders van andere ‘gevestigde partijen' vertoont echter ook steeds meer kenmerken van populisme. Met het oog op de enorme aardverschuivingen die zich tegenwoordig bij verkiezingen voordoen, is zeker niet uitgesloten dat het politiek bestuur van het rijk, provincies of gemeenten in de toekomst in sterkere mate door populisten gevormd wordt. Dat staat los van de huidige staat van de PVV. Voor ambtelijke organisaties dient zich daarmee een nieuw verschijnsel aan: populisme als bestuurlijk opdrachtgever. Voor die organisaties kan dat ingrijpende gevolgen hebben. Mede onder invloed van het populisme verandert het politieke klimaat in Nederland namelijk razendsnel. En daarmee ook de politiek ambtelijke verhoudingen.

Recht voor zijn raap en geen problemen
De veranderingen van het politieke klimaat in Nederland zoals die zich het afgelopen decennium mede onder invloed van het populisme hebben voorgedaan, laten zich als volgt omschrijven.

  • naar stijl: de uitingen zijn directer geworden. Voorzichtig en omfloerst taalgebruik wordt gemeden. Het huidige politieke klimaat kent een recht voor zijn raap-cultuur.Parlementaire omgangsvormen en codes zijn steeds minder vanzelfsprekend. ‘Doe zelf normaal, man.'
  • naar inhoud: politiek en bestuur gaan over oplossingen, niet over problemen. In het huidige klimaat is geen behoefte aan ongetemde problemen of aan een concept als de Ongekende Samenleving. Voor meervoudig kijken is geen plaats. De korte termijn domineert.
  • naar relaties: verhoudingen worden op scherp gezet. Burgemeesters, wethouders en gemeentesecretarissen sneuvelen - overigens ook onder invloed van het dualisme - sneller en makkelijker dan vroeger.
  • naar taal en symboliek: het vocabulaire en het jargon zijn de afgelopen jaren ingrijpend veranderd. Een aantal willekeurige voorbeelden: het college wil afgerekend worden op targets, we moeten doorpakken, we gaan van beleid naar uitvoering, we willen alleen nog maar plannen van aanpak

Wat betekent dit alles voor de nieuwe ambtelijke professionaliteit? Die kenmerkt zich door een zoektocht naar een nieuwe balans.Aan de ene kant heeft het politieke klimaat zoals hiervoor geschetst, zonder meer positieve kanten. Die zitten in de focus op uitvoering en uitvoerbaarheid van beleid. De eerlijkheid gebiedt te erkennen dat de ambtelijke professionaliteit in bepaalde opzichten is doorgeschoten. Doorgeschoten in een geloof in maakbaarheid van de samenleving langs de weg van toekomstvisies en beleidsnota's. Maar als een nota is vastgesteld, betekent dat nog niet dat de samenleving is veranderd. Ambtelijke adviezen sterven te vaak in schoonheid. Het nieuwe politieke klimaat kan dan ook zeker gewaardeerd worden als een gezonde correctie. Ambtelijke organisaties zullen hierin moeten meebewegen en hiervan moeten leren.

Nieuw vakmanschap
Aan de andere kant vereist de nieuwe ambtelijke professionaliteit ook een alertheid voor al te simplistische oplossingen. De samenleving is nu eenmaal complex, meervoudig en ongekend. Zonder gedegen analyses laat die zich niet besturen. De kwaliteit van het politiek bestuur in Nederland blijft gebaat bij gepaste en gedoseerde evaluaties, toekomstverkenningen en beschouwingen. Het nieuwe vakmanschap zit in het woord gedoseerd. Ook zal het meer en meer nodig zijn dat ter voorkoming van schijnoplossingen, analyses en evaluaties ambtelijk worden ‘afgedwongen'. Juist en ook wanneer die bestuurlijk niet ‘besteld' zijn. Dit zal in toenemende mate een beroep doen op de ambtelijke assertiviteit en weerbaarheid.

Tot slot. Onder invloed van het populisme zullen er ook steeds meer vraagstukken op de agenda komen die voor ambtenaren gewetenskwesties met zich mee brengen. Dat is al zichtbaar bij immigratie- en veiligheidsvraagstukken, maar doet zich waarschijnlijk ook voor op andere terreinen zoals de zorg, het speciaal onderwijs en het natuurbeheer. Goed ambtenaarschap betekent dat gewetensvragen en dilemma's serieus genomen worden en niet klakkeloos van tafel worden geveegd. Mijn ervaring is dat ambtelijke organisaties nog maar mondjesmaat reflecteren op deze veranderingen. Het is wel verstandig om dat te doen, zeker voor het geval ook het bestuurlijk opdrachtgeverschap in de toekomst een sterkere populistische inslag krijgt.

Paul Strijp is Sectormanager Ruimtelijke Inrichting bij de provincie Noord-Holland

Met dank aan Henk Gossink, Geert Neelen, Ton Roerig en Jasper Hoogland, met wie de auteur meerdere malen over dit thema van gedachten heeft gewisseld.

« Terug
« Artikelen zoeken